چهارشنبه ، 01 اسفند 1397
کمينه   
 

زبان و گويش

 موسيقي

پوشاك‌

خوراك

رقص كردي (هه‌لپه‌ركي)

آيين ها و جشن ها

گاه شماري

 تصوف و طريقه هاي آن

بازي هاي محلي

کمينه   
زبان


زبان مردم كردستان زبان كردي است كه همانند زبان فارسي در مجموعه زبانهاي گروه هند و اروپائي قرار مي‌گيرد و داراي قوانين خاصي از لحاظ دستوري و نوشتاري مي‌باشد و هم‌اكنون در بسياري از دانشگاههاي معتبر اروپائي و خاورميانه ادبيات آن تدريس مي‌شود به علت وسعت زياد مناطق كردنشين اين زبان داراي لهجه‌هاي اصلي و زيرلهجه زيادي مي‌باشد. كه اين تنوع لهجه از لحاظ حجم كلمات اين زبان را غني و وزن و لفظ آهنگين كلمات ، عرصه شعر و ادبيات و موسيقي كردي را متأثر و ثروتمند ساخته است به طوري كه بسياري از منظومه‌هاي كردي حدود يكصد سال پيش به زبان‌هاي مختلف ترجمه شده است.

در تقسيم‌بندي لهجه‌ها مردم شهرستانهاي سقز و بانه و بخشي از مريوان با لهجة سوارني صحبت مي‌نمايند مردم سنندج- ديواندره و بخشي از مريوان و كامياران با لهجة اردلاني، مردم شرق استان شامل قسمت‌هاي از شهرهاي قروه و بيجار با لهجة خاصي كه نزديك به لهجة كلهري مي‌باشد صحبت نموده و مناطق جنوب غربي استان كه عموماً شامل منطقة باستاني و سرسبز اورامان و سروآباد مي‌باشد با همان لهجه هورامي كه تشابه زيادي با زبان زرتشت پيامبر ايراني دارد صحبت مي‌نمايند

گویش‌شناسي زبان كُردي

 

زبان كُردي، كه يكي از زبان‌هاي اصيل ومتعدد آريايي است، داراي لهجه‌ها و ته لهجه‌هاي مختلفي است، كه ذيلاً به صورت اختصار به بررسي آن‌ها مي‌پردازيم :

گویش كرمانجي : گویش( كرمانجي ) با الفباي لاتين نوشته مي شود. براي نشان دادن تمايز تلفظ، علايم خاصي را براي پاره اي از حروف لاتين در نظر گرفته‌اند ، مانند حرف ( Ç ) و حرف ( Ģ) . در گویش (كرمانجي ) حرف (ك) و (گ) دو نوع تلفظ دارند . كلمة (كرمانجي ) از كلمة (كرمانج ) مشتق شده است ، كه نام بخش وسيعي از كردهاي شمالي و غربي مناطق كردنشين جهان است . در پاره اي از مناطق ايران ، براي نمونه در شمال خراسان نيز كردها به اين لهجه صحبت مي كنند . خيلي از رسانه هاي كردي ، موازي با گویش (سوراني) ” زبان استاندارد ” كردي ، به گویش كرمانجي نيز برنامه دارند . شهرها و مناطق ذيل ، بخشي از كردهاي كرمانجي را تشكيل مي دهند : دياربكر (آمد) ، وان ، دهوك ، قاميشلي ، عفرين ، ارض روم ، درسيم ، سلوپي ، زاخو و شیروان و قوچان و درگز و بجنورد و اسفراین (به طور کلی شمال خراسان )و خيلي از مناطق ديگر . خيلي از شاعران مشهور كرد به اين گویش شعر سروده اند، مانند : استاد احمد خاني ، علامه ملاي جزيري ، جگر خوين و جعفر قلی (از مردمان قدیم شهرستان درگز)که آثاری بسیار بلیغ واصیل از خود بر جای گذاشته است و غيره . گویش( كرمانجي ) زبان كردي ، داراي ته لهجه هاي مختلفي است ، مانند : باديني ، شكاكي ، داسني ( دهوكي) ، واني ، سرحدي ، بوتاني و غيره . حدود 30 در صد از كردهاي جهان ، در زندگي روزمرة خود ، از گویش( كرمانجي ) استفاده مي نمايند .

 ۲- گویش سوراني : گویش( سوراني ) ، به نحوي ، به صورت زبان استاندارد كردي در آمده است . در اكثر دانشگاههايي كه درآن ها زبان كردي را تدريس مي نمايند ، به عنوان زبان استاندارد از اين گویش استفاده مي كنند ، مانند دانشگاه پاريس ، صلاح الدين ، دهوك و سليمانيه . اكثرا” هم در مكاتبات اداري دولت هاي محلي كردستان ، از اين گویش استفاده مي شود . كلمة ( سوراني ) از كلمة (سوران ) مشتق شده است . (سوران) نام منطقه اي از مناطق كردنشين و اسم گروهي از كُردها مي باشد . مركزاين منطقه دراطراف شهر (سوران) قراردارد . به طور كلي ، گویش(سوراني) زبان كردي ، در اين شهرها و مناطق اطراف آن ها تكلم مي شود : سنندج ، مهاباد ، سقز ، بوكان ، اشنويه ، بانه ، مريوان ، ديواندره ، كامياران ، نقده ، پيرانشهر ، سردشت ، سليمانيه ، اربيل ، كويه ، دربندي خان ، رانيه ، قلعه ديزه ، رواندوز ، حرير و چندين شهر، قصبه و روستاي ديگر . اين مناطق عمدتا” در قسمتهاي مركزي و شرقي حوزه زندگي كردها قرار دارند . در گویش (سوراني) ، حروف عربي ” ح ” و ” ع” ، حالت فونتيكي خود را حفظ كرده و به همان آواي عربي دقيق تلفظ مي شوند . در الفباي اين گویش ، حروف عربي ث ، ذ ، ص ، ض ، ط و ظ حذف شده است . يعني به جاي حروف (ث ) و( ص) از حرف (س ) ، به جاي حروف (ذ) ، (ض ) و ( ظ )، از حرف (ز) و به جاي حرف (ط) ، از حرف ( ت ) استفاده مي شود. در اين گویش ، حرفي وجود دارد به شكل ( ض ) ، كه تلفظش درست مانند تلفظ حرف v) ( لاتين است . در گویش (سوراني) زبان كردي ، حركات با حروف است ، يعني هر كلمه اي همانطور كه نوشته مي شود ، تلفظ مي گردد . اين گویش بطور معمول با الفباي شكل عربي ( همان فارسي ) نوشته مي شود ، مگر در موارد استثنايي . ولي در حروف (ر) ، (ل) ، (و) و (ي) بر حسب مورد ، براي نشان دادن تمايز حالت تلفظ ، از علامتي به شكل (7) استفاده مي كنند . شاعران مشهور كلاسيك سراي كرد ، اكثرا” به اين گویش شعر سروده اند ، مانند : نالي، محوي ، حاجي قادر كويي ، قانع ، هژار ، هيمن و امثال آنها . خيلي از روزنامه ها ، مجلات ، راديو ها ،ماهواره ها ، تلويزيونها ، پايگاههاي انترنتي و ساير رسانه ها از اين گویش استفاده مي كنند . بخشي از ته گویش هاي (سوراني) عبارتند از : ته لهجه اربيلي ، اردلاني ، مكري ، باباني ، بان ايلاخي و غيره . روي هم رفته بطور بسيار تخميني مي شود گفت ، كه گذشته از اينكه اين گویش به صورت زبان استاندارد كردي در آمده است ، حدود 30 در صد از كردها ، در زندگي روز مرة خود ، از اين زبان استفاده مي كنند .

3- گویش اورامي : گویش (اورامي) ، به روايتي نه تنها از قديمي ترين گویش هاي زبان كردي است ، بلكه از اصيل ترين گویش هاي آريايي نيز مي باشد ، كه اين موضوع نظريه قديمي ريشه بودن اورامي را براي زبان فارسي تقويت مي كند . اين كلمه ،از كلمة ( اورامان ) مشتق شده است ، كه منطقة زندگي كردهاي اورامي است . زبان اوستايي و پهلوي ، كه از زبانهاي قديمي آريايي مي باشند ، با اين زبان قرابت دارند . اين قرابت گاهي به حدي است ، كه افراديكه به كردي اورامي مسلط مي باشند ، مي توانند تا اندازة زيادي از متون سنگ نوشته ها و پوست نوشته هاي دوران باستان ، كه به زبان اوستايي ويا پهلوي نوشته شده اند ، سر درآورند . لذا به نظر زبانشناسان ، فراگيري زبان كردي ، براي فارسي زبانها ، بسيار كار مثبتي است و به منزلة يادگيري زبان لاتين ، توسط فرانسوي زبانان مي باشد . گویش( اورامي) زبان كردي نيز با حروف عربي ( فارسي ) نوشته مي شود . در گویش اورامي ، حروفي و جود دارد ، كه تلفظ آن در ساير گویش هاي كردي يا فارسي نيست ، مانند حرف ﻨ) ) كه مانند The در انگليسي تلفظ مي شود . گویش اورامي داراي چند ته لهجه است ، مانند : ته لهجه اورامان تخت ، پاوه و لهون . روي هم رفته مردم اورامان تخت ، اورامان لهون ، اورامان حلبجه و اوراميهاي نزديك شهر موسل و غيره با اين لهجه صحبت مي كنند . خيلي از شاعران كرد به گویش اورامي زبان كردي شعر سروده اند ، كه اكثرا” سبك كلاسيك و بيشتر ده هجايي مي باشند ، كه يكي از آنها پير شاليار اورامي است . پيرشاليار كبير ( پير شاليار ديگر نيز هست )، خود زرتشتي و حالت رهبريت ديني داشته است و هنوز عبادتگاه و آرامگاهش در اورامان تخت ، مورد احترام بسيار زياد است . هر ساله هزاران نفر به زيارتش مي روند . از شاعران ديگر اورامي سرا ، صيدي (سيدي) اورامي ، مولوي كرد، ميرزا عبدالقادر پاوه اي و دهها شاعر برجسته ديگر مي باشند . روي هم رفته ،مردم اورامان سمبول مهر ، صداقت ، كرامت ، قناعت ، كوشش و تمام صفات بارز يك انسان مي باشند ، به همين دليل اين خطه ، سرزمين شاعر خيزي بوده است و تاريخ ادبيات كرد ، مملو از اسماء شعراي اورامي سرا است . خيلي از دست نوشته هاي ادبي ، عرفاني و غيره نيز به اين گویش وجود دارد ، كه هنوز بخش عظيمي از آنها جمع آوري و چاپ نشده است .

4- لهجة لري : چنانكه مي دانيم ، برخی زبانشناسان و محققين بر اين باورند ، كه لري هم يكي از لهجه هاي زبان كردي است ، كه يكي از آنها استاد علاءالدين سجادي بوده است . استاد علاءالدين سجادي نويسنده كتاب وزين و مشهور تاريخ ادبيات كرد ، در اين اثر بر اين قضيه تاكيد داشته است . نگارنده اين نوشته هم بر اين باور است. لهجة لري ، لهجه ايست از لهجه هاي آريايي كه از نقطه نظر فونولژي ، در بين زبان كردي و فارسي قرار دارد ، تا به طرف شمال لرستان حركت مي كنيد ، اين لهجه بيشتر به زبان كردي نزديك مي شود . اكثر مردم استان لرستان ، بخشي از استان كرمانشاهان، بخشي از استان خوزستان ، قسمتي از چهار محال بختياري ، ايلام و بوير احمد و حتي قسمتي از استان اصفهان نيز،به لهجة لري صحبت مي كنند . لهجة لري شامل ته لهجه هاي فراواني است ، كه گاهي از شهري به شهر ديگر تغيير مي كند و اظهار نظر دقيق در مورد آنها ، نياز به يك تحقيق وسيع ميداني دارد . شاعران فراواني به اين لهجه شعر سروده اند ، كه نام قسمتي از آنان در تاريخ ادبيات كرد ثبت است ، براي مثال : باباطاهر عريان ، بابا نلوس لرستاني ، بهلول ماهي و غيره . بيشتراهل قلم ، لهجة لري را با الفباي عربي( فارسي ) نوشته اند . ولي گاهي در كتب تحقيقي از الفباي لاتين نيز استفاده شده است .

5- گویش گوراني : نام گویش ( گوراني) از كلمة ( گوران ) مشتق شده است . (گوران) جمع (گه وره ) است و (گه وره) در زبان كردي به معني بزرگ يا گبر ( زرتشتي ) است . از نقطه نظر زبانشناسي ، بخشهاي وسيعي از مناطق جنوبي كردنشين ، مانند اكثريت استان كرمانشاهان ، اكثريت استان ايلام و بخشي از لرستان به اين گویش از زبان كردي صحبت مي كنند . قسمتي از ته لهجه هاي اين گویش، عبارتند از : ايلامي ،كلهوري ، لكي ، فيلي و غيره . عقيده بر اين است ، كه كلمة لک از دو بخش (ل+ک) که حرف( ل ) از كلمة( لر) و حرف ( ك )از کلمه ی كرد، تشكيل شده است . كتابهاي ديني مذهب اهل حق ، كه يك مذهب باستاني و اصيل كردي است ، به اين گویش نوشته شده است ، كه يكي از آنها كتاب سرانجام مي باشد . مذهب اهل حق به ميان ساير ملل نيز صادر شده است، براي مثال به ميان تركهاي آذربايجان شرقي ، ساكنان رودهن و بومهن در استان تهران ، كلار دشت در مازندران و خيلي از جاهاي ديگردر تركيه و عراق . خيلي از شاعران نامي كُرد به اين گویش شعر سروده اند ، كه خاناي قوبادي ، غلامرضاخان اركوازي ، شامي كرماشاني و صدها شاعر و اهل قلم برجسته، برخي از آنها مي باشند . توضيح : برخي از محققين ، بطور اشتباه گویش( گوراني) را گویش (كلهوري) ناميده اند و گویش هاي( لكي) و( فيلي) و غيره را از ته لهجه هاي گویش كلهوري به حساب آورده اند، در صورتيكه ته لهجة (كلهوري) خود از ته لهجه هاي گویش(گوراني )است ، كه طوايف (كلهور) استان كرمانشاهان با آن تكلم مي كنند . سي جي . ادموندس در كتاب كردها ، تركها و عربها مي نويسد ” پرجمعيت ترين طايفة كرد (كلهور)ها هستند ” . برخي از(كلهر)ها ، قرنها پيش به منطقة شاهيندژ در آذربايجان غربي تبعيد شده اند ، كه (كلهر) دير آمدي ناميده مي شوند و هنوز نوعي لهجة كلهوري را حفظ كرده اند . منطقة كلهرآباد در بوكان نيز به اسم همين طايفه از كلهر نامگذاري شده است و ساكنان آن اكثرا” كلهر دير آمدي مي باشند . همان‌طوري‌كه، لهجة لري از لحاظ زبانشناسي در ميان زبان كردي و زبان فارسي قرار دارد ، گویش ( گوراني) نيز در ميان گویش (سوراني) و لهجة( لري) قرار دارد .

6- گویش زازاكي(زازايي ) : اين گویش نيز از گویش‌هاي زبان ُكردي است ، كه از لحاظ لغت ، دستور و ساير معيارهاي زبانشناسي ، با اكثر گویش هاي كردي ديگر، مقداري فاصله گرفته است ، كه قبل از هر گونه اظهار نظري در اين مورد ، نياز به تحقيق بيشتري مي باشد.